مبانی مدیریت تطبیق در بانکها

پیشگفتار ...................................................................................................................................	5
مقدمه .........................................................................................................................................	7
بخش یکم: در قلمرو تطبیق
فصل یکم: مبانی مفهومی ....................................................................................................	25
1-1- بانکداری: عرصۀ متراکمی از قوانین، مقررات و استانداردها .............................................	27
2-1- تعریف تطبیق ....................................................................................................................	30
3-1- ریسک تطبیق یا ریسک عدم رعایت مقررات ..................................................................	35
4-1- تطبیق در بانکداری اسلامی .............................................................................................	37
5-1- موضوع تطبیق ..................................................................................................................	37
6-1- محورها یا فعالیتهای اصلی تطبیق .................................................................................	42
1-6-1- «تطبیق در معنای عام» در مقایسه با «تطبیق در معنای خاص» ..............................	43
2-6-1- تطبیق احتیاطی ............................................................................................................	44
3-6-1- تطبیق غیراحتیاطی ......................................................................................................	46
4-6-1- تطبیق در زمینۀ موضوعات مربوط به مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم .......	47
5-6-1- تطبیق در زمینۀ مباحث مربوط به تحریمها ................................................................	53
6-6-1- تطبیق شرعی ...............................................................................................................	55
7-6-1- تطبیق مربوط به حفاظت از حقوق مشتریان ...............................................................	57
7-1- اهداف تطبیق ....................................................................................................................	57
8-1- ضرورت تطبیق .................................................................................................................	59
9-1- اهمیت تطبیق ...................................................................................................................	60
10-1- چالشها، هزینهها و معایب تطبیق .................................................................................	61
فصل دوم: مباحث سازمانی درتطبیق ..............................................................................	63
مقدمه ...........................................................................................................................................	65
عنوان	صفحه
1-2- سازماندهی و ساختار تطبیق .............................................................................................	66
1-1-2- قسمت اول: نظارت بر ریسک تطبیق؛ مدیریت و اجرای آن ...................................	68
2-1-2- قسمت دوم: اجرای وظایف تطبیق: تمرکز یا عدم تمرکز ............................................	72
3-1-2- قسمت سوم: واحد تطبیق: اهداف، نقشها و وظایف ..................................................	74
1-3-1-2- اهداف واحد تطبیق .................................................................................................	75
2-3-1-2- نقشها و وظایف واحد تطبیق ................................................................................	77
4-1-2- قسمت چهارم: ویژگیهای حوزۀ تطبیق ......................................................................	88
5-1-2- قسمت پنجم: واحد تطبیق و دیگر واحدهای مشابه ....................................................	93
6-1-2- قسمت ششم: جایگاه واحد تطبیق: زیرمجموعۀ هیئتمدیره یا هیئتعامل ...............	121
7-1-2- قسمت هفتم: رابطۀ واحد تطبیق با دیگر واحدها و کمیتههای سازمان ......................	128
8-1-2- قسمت هشتم: هماهنگی کمیتهها ...............................................................................	133
9-1-2- قسمت نهم: ویژگیهای مدیران و کارکنان تطبیق .....................................................	134
10-1-2- قسمت دهم: ویژگیهای یک نظام تطبیق ...............................................................	138
11-1-2- قسمت یازدهم: وظایف، مسئولیتها و ویژگیهای مسئول تطبیق ..........................	148
بخش دوم: ریسک تطبیق
فصل سوم: مروری مختصر بر ریسکهای بانکی و جایگاه ریسک تطبیق در میان آنها ......................................................................................................................	157
مقدمه ...........................................................................................................................................	159
1-3- انواع ریسک در مؤسسات مالی .........................................................................................	161
1-1-3- ریسک اعتباری ............................................................................................................	161
2-1-3- ریسک کشوری و ریسک انتقال وجوه ........................................................................	162
3-1-3- ریسک نرخ ارز .............................................................................................................	163
4-1-3- ریسک نرخ بهره ..........................................................................................................	163
5-1-3- ریسک بازار و ریسک خاص ........................................................................................	165
6-1-3- ریسک داراییهای خارج از ترازنامه .............................................................................	166
7-1-3- ریسک نقدینگی ...........................................................................................................	166
8-1-3- ریسک فناوری .............................................................................................................	166
9-1-3- ریسک عملیاتی ............................................................................................................	166
عنوان	صفحه
10-1-3- ریسک ورشکستگی ...................................................................................................	167
11-1-3- ریسک شهرت ...........................................................................................................	167
12-1-3- ریسک قانونی ............................................................................................................	168
13-1-3- ریسک تجاری ...........................................................................................................	169
14-1-3- ریسک سیاسی ...........................................................................................................	169
15-1-3- ریسک صنعت ............................................................................................................	170
16-1-3- ریسک مدیریت .........................................................................................................	171
17-1-3- ریسک نرخ تورم ........................................................................................................	171
18-1-3- ریسک قوانین و مقررات ............................................................................................	171
19-1-3- ریسک نیروی انسانی ................................................................................................	171
2-3- طبقهبندی ریسک .............................................................................................................	171
3-3- انواع ریسک در صنعت بانکداری ......................................................................................	174
4-3- ریسک عملیاتی و ریسک تطبیق .....................................................................................	179
فصل چهارم: مدیریت ریسک ...........................................................................................	183
مقدمه ...........................................................................................................................................	185
1-4- فرایند مدیریت ریسک ......................................................................................................	186
1-1-4- شناسایی ریسک ...........................................................................................................	187
2-1-4- ارزیابی و تحلیل ریسک ...............................................................................................	187
3-1-4- پاسخ به ریسک ............................................................................................................	188
4-1-4- پایش و کنترل ریسک .................................................................................................	188
5-1-4- گزارشگری ریسک (ارتباط و گزارشدهی) ..................................................................	189
2-4- فرایند مدیریت ریسک: مباحث تکمیلی ............................................................................	189
1-2-4- برنامهریزی برای مدیریت ریسک ................................................................................	189
1-1-2-4- تدوین اهداف بلندمدت، کوتاهمدت و انتظارات .......................................................	189
2-2-4- وضعیت ریسک (نمایه ریسک) ....................................................................................	190
1-2-2-4- شناسایی، ارزیابی و اولویتبندی .............................................................................	190
3-2-4- استراتژیهای ریسک ..................................................................................................	193
1-3-2-4- استراتژی اجتناب .....................................................................................................	193
عنوان	صفحه
2-3-2-4- استراتژی انتقال .......................................................................................................	194
3-3-2-4- کاهش .....................................................................................................................	196
4-3-2-4- پذیرش ....................................................................................................................	196
5-3-2-4- بهرهبرداری ..............................................................................................................	198
6-3-2-4- نادیده گرفتن ...........................................................................................................	199
4-2-4- گزارشدهی ریسک .....................................................................................................	200
1-4-2-4- پایش و کنترل .........................................................................................................	200
5-2-4- ارزیابی ..........................................................................................................................	200
1-5-2-4- ارزیابی عملکرد .......................................................................................................	200
3-4- مدیریت یکپارچه ریسک مؤسسه .....................................................................................	200
بخش سوم: ارتباط علوم و فناوریهای مختلف با تطبیق
فصل پنجم: مروری بر برخی مفاهیم حقوقی ................................................................	207
1-5- منابع علم حقوق ................................................................................................................	209
1-1-5- قانون ............................................................................................................................	210
2-1-5- عرف .............................................................................................................................	214
3-1-5- رویه قضایی .................................................................................................................	215
4-1-5- نظرات و عقاید علمای حقوق ......................................................................................	217
2-5- معنی عام و خاص قانون ..................................................................................................	218
3-5- طبقهبندی قوانین ..............................................................................................................	219
1-3-5- طبقهبندی قوانین برحسب سلسله مراتب اهمیت ........................................................	219
2-3-5- طبقهبندی قوانین برحسب عام و خاص بودن قانون (از منظر بانکی) ........................	223
3-3-5- طبقهبندی قوانین برحسب قدیم و جدید بودن ............................................................	225
4-3-5- طبقهبندی قوانین برحسب زمان اعتبار آنها ...............................................................	226
4-5- مروری مختصر بر تشریفات وضع قانون و انتشار آن .......................................................	227
5-5- نسخ قانون ........................................................................................................................	232
6-5- قوانین موقت .....................................................................................................................	236
7-5- قانون متروک ....................................................................................................................	237
8-5- مرجع صالح برای نسخ قوانین ..........................................................................................	238
عنوان	صفحه
9-5- مروری بر چند نکته ..........................................................................................................	239
10-5- سخن پایانی ....................................................................................................................	241
فصل ششم: کاربرد منطق و ریاضیات در تطبیق .........................................................	243
مقدمه ...........................................................................................................................................	245
1-6- علم ....................................................................................................................................	246
2-6- تصور و تصدیق .................................................................................................................	247
3-6- کلی و جزیی .....................................................................................................................	247
4-6- مفهوم و مصداق و نسبت آنها به یکدیگر ......................................................................	248
5-6- قضیه .................................................................................................................................	250
6-6- اقسام قضیه .......................................................................................................................	250
7-6- نِسَبِ اَربَعِه یا نسبتهای چهارگانه ....................................................................................	251
1-7-6- تساوی ..........................................................................................................................	251
2-7-6- تباین ............................................................................................................................	253
3-7-6- عموم و خصوص مطلق (عام و خاص مطلق) .............................................................	255
4-7-6- عموم و خصوص مِنوجه (عام و خاص مِنوجه) ........................................................	256
فصل هفتم: تطبیق و فناوری ..............................................................................................	261
مقدمه ...........................................................................................................................................	263
1-7- فینتک (فناوری مالی) .....................................................................................................	265
2-7- رگتک (فناوری مقرراتی) ................................................................................................	268
3-7- فینتک و رگتک و ارتباط آنها با مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم ...............	271
4-7- محیطهای آزمایشی نظارتی .............................................................................................	274
فصل هشتم: کاربرد مفاهیم و روشهای نظارتی در تطبیق .....................................	277
مقدمه ...........................................................................................................................................	279
1-8- روشهای نظارت: نظارت غیرحضوری و نظارت حضوری ...............................................	279
1-1-8- نظارت غیرحضوری ......................................................................................................	280
2-1-8- نظارت حضوری ...........................................................................................................	282
2-8- شیوه نظارت تطبیقی .........................................................................................................	285
3-8- شیوه نظارت مبتنی بر ریسک ...........................................................................................	287
عنوان	صفحه
4-8- رویکرد ریسک محور برای واحد رعایت قوانین و مقررات (تطبیق) .................................	291
5-8- نظارت یکپارچه (تلفیقی) ..................................................................................................	292
6-8- سوتزنی و سیستمهای افشاگر ........................................................................................	294
7-8- سیستم هشدار زودهنگام ..................................................................................................	297
8-8- رویکردهای «پیش از وقوع» و «پس از وقوع» ...............................................................	299
9-8- مقررات احتیاطی و مقررات غیراحتیاطی ...........................................................................	301
بخش چهارم: روششناختی ارزیابی ریسک تطبیق
فصل نهم: مبانی مفهومی ....................................................................................................	309
فصل دهم: ارزیابیها در نظارت و بازرسی ....................................................................	315
فصل یازدهم: ارزیابی ریسک و وضعیت تطبیق در بانکها .....................................	321
بخش پنجم: استانداردهای مهم در زمینه تطبیق
1- رهنمود کوزو با عنوان «مدیریت ریسک تطبیق: بهکارگیری چهارچوب مدیریت ریسک بنگاه» .....	327
2- استاندارد کمیته نظارت بانکی بال .........................................................................................	333
3- سند سازمان بینالمللی استاندارد با عنوان «سیستمهای مدیریت تطبیق - الزامات و راهنمای استفاده» .................................................................................................................................	346
4- استاندارد سازمان بینالمللی کمیسیونهای اوراق بهادار .......................................................	348
5- دستورالعمل اجرایی بازار اتحادیه اروپا در زمینه ابزارهای مالی .............................................	351
6- استاندارد 8453 انگلستان: چهارچوب تطبیق برای شرکتهای خدمات مالی تحت نظارت ........	352
7- مقررات وضع شده توسط مراجع نظارتی انگلستان: مرجع نظارت مالی و مرجع مقررات احتیاطی ..................................................................................................................................	352
8- سایر استانداردها .....................................................................................................................	353
بخش ششم: تطبیق و اسناد مرتبط کمیته بال
1- مروری بر برخی اسناد کمیته بال، مرتبط با تطبیق ...............................................................	359
2- خلاصه سند «چهارچوبی برای نظامهای کنترل داخلی در واحدهای بانکی» (سپتامبر 1998) ...	361
3- خلاصه سند «اصول حاکمیت شرکتی برای بانکها» (جولای 2015) ................................	367
4- خلاصه سند «اصول بازنگری شده مدیریت مؤثر ریسک عملیاتی» (مارس 2021) ............	369

عنوان	صفحه
بخش هفتم: وضعیت تطبیق در ایران
1- وضعیت تطبیق در ایران ........................................................................................................	381
فهرست منابع .........................................................................................................................	389
پیوستها ..................................................................................................................................	399
پیوست شماره یک: کمیسازی شاخصهای ریسک تطبیق .......................................................	401
پیوست شماره دو: شیوه تهیه پرسشنامه برای ارزیابی عملکرد بانک در زمینه تطبیق ...............	404
پیوست شماره سه: آشنایی با پرسشنامه گروه ولفسبرگ در رابطه با «اعمال مراقبت بههنگام برقراری روابط کارگزاری بانکی» ................................................................	410