سیاستگذاری پولی در عمل: تجربه اقتصاد ایران

پیشگفتار ...................................................................................................................................

5

مقدمه نویسندگان .................................................................................................................

7

فصل یکم: مفهوم پول و انواع آن در اقتصاد .................................................................

19

مقدمه ...........................................................................................................................................

21

1-1- انواع پول ...........................................................................................................................

22

1-1-1- پول بانک مرکزی (پول عمومی یا پول حاکمیت) .......................................................

22

1-1-1-1- پول فیزیکی: بدهی بانک مرکزی به ‌بانک‌ها و عموم مردم در قالب اسکناس و مسکوک ...

22

2-1-1-1- پول الکترونیکی: بدهی بانک مرکزی به ‌بانک‌ها در قالب سپرده‌ (ذخایر) .............

22

2-1-1- پول بانکی: بدهی بانک به‌ عموم مردم در قالب سپرده‌های بانکی .............................

27

2-1- ویژگی‌های نظام پولی مدرن ............................................................................................

28

1-2-1- ترکیبی بودن نظام پولی ...............................................................................................

28

2-2-1- سلسله مراتبی بودن نظام پولی ....................................................................................

28

3-1- ماهیت و تاریخچه پیدایش پول .......................................................................................

31

4-1- جمع­بندی ..........................................................................................................................

34

فصل دوم: ساختار ترازنامه بانک مرکزی و ارتباط آن با ترازنامه بانک‌ها ..........

37

مقدمه ...........................................................................................................................................

39

1-2- ساختار ترازنامه بانک مرکزی ...........................................................................................

40

2-2- اجزای ترازنامه بانک مرکزی ............................................................................................

42

3-2- پیمایش ترازنامه بانک مرکزی .........................................................................................

45

1-3-2- اجزای سمت چپ پیمایش ترازنامه بانک مرکزی .......................................................

46

1-1-3-2- اسکناس و مسکوک در جریان ...............................................................................

46

2-1-3-2- ذخایر بانک­ها ..........................................................................................................

48

3-1-3-2- سپرده­گذاری قاعده­مند بانک­ها نزد بانک مرکزی ..................................................

54

2-2-2- اجزای سمت راست پیمایش ترازنامه بانک مرکزی ....................................................

55

1-2-2-2- خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی ................................................................

55

2-2-2-2- خالص مطالبات بانک مرکزی از بخش دولتی .......................................................

57

3-2-2-2- مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها ...........................................................................

58

3-2- ساختار ترازنامه بانک‌ها .....................................................................................................

61

1-3-2- اجزای ترازنامه بانک‌ها .................................................................................................

62

1-1-3-2- دارایی­ها ..................................................................................................................

63

2-1-3-2- بدهی­ها ...................................................................................................................

64

4-2- نحوه بسط و قبض ترازنامه بانک‌ها و تأثیر آن بر ترازنامه بانک مرکزی ........................

66

1-4-2- خرید دارایی و اعطای تسهیلات ..................................................................................

67

2-4-2- انتقال سپرده میان بانک‌ها ...........................................................................................

68

3-4-2- پرداخت سود سالانه به ‌سپرده‌های بخش غیردولتی و دریافت سود سالانه تسهیلات ......

70

4-4-2- پرداخت حقوق توسط بانک به کارکنان خود ...............................................................

72

5-4-2- تأمین مالی کسری ذخایر از بازار بین‌ بانکی ................................................................

72

6-4-2- تسویه معاملات سپرده‌گذاری در بازار بین‌بانکی .........................................................

74

7-4-2- تودیع سپرده قانونی .....................................................................................................

74

8-4-2- برگزاری حراج هفتگی اوراق بهادار دولتی ...................................................................

75

9-4-2- تأمین ارز مورد نیاز بازار ارز توسط بانک مرکزی ........................................................

76

10-4-2- رجوع بانک‌ها به‌ دریچه اعتبارگیری قاعده‌مند بانک مرکزی ...................................

77

11-4-2- پرداخت حقوق توسط دولت به ‌کارکنان بخش دولتی ..............................................

80

12-4-2- پرداخت مالیات توسط اشخاص حقوقی به ‌دولت ......................................................

82

5-2- رابطه میان ترازنامه بانک‌ها با پیمایش ترازنامه بانک مرکزی .........................................

86

6-2- جمع­بندی ..........................................................................................................................

94

7-2- پیوست ..............................................................................................................................

98

فصل سوم: نقدهایی بر نظریه ضریب فزاینده ‌پولی ..................................................

103

مقدمه ...........................................................................................................................................

105

1-3- دو نظریه در باب خلق پول بانکی ....................................................................................

107

1-1-3- نظریه خلق پول از هیچ ...............................................................................................

107

2-1-3- نظریه ضریب فزاینده پایه پولی ...................................................................................

109

2-3- نقدهایی بر نظریه ضریب فزاینده .....................................................................................

113

1-2-3- همان‌گویی ضریب فزاینده ...........................................................................................

113

2-2-3- تفاوت بدهی بانکی و بدهی بانک مرکزی ..................................................................

114

3-2-3- رفتار جمعی بانک‌ها در خلق پول ................................................................................

116

4-2-3- کم ‌اهمیت بودن دسترسی به ‌ذخایر در وام‌دهی (خلق پول) بانک .............................

118

5-2-3- خلق پول منفعلانه (غیرانتخابی و غیرمنعطف) بانک ..................................................

119

6-2-3- هدف­گذاری نرخ بهره ..................................................................................................

120

7-2-3- سیستم حسابداری ذخیره‌گیری با وقفه ........................................................................

122

8-2-3- نیاز به ‌انعطاف‌پذیری پایه پولی در تسویه‌های روزانه بانکی .......................................

123

9-2-3- جمع‌ناپذیری واسطه‌گری هر بانک و خلق پول توسط شبکه بانکی ...........................

124

10-2-3- تفاوت حسابداری بانک با دیگر نهادهای مالی غیربانکی و نهادهای غیرمالی .........

128

11-2-3- آزمون تجربی از نحوه خلق پول بانک در واقعیت ....................................................

129

12-2-3- روایت تاریخی از ایجاد بانکداری مدرن ....................................................................

130

3-3- جمع­بندی ..........................................................................................................................

131

فصل چهارم: اعتبار در طول روز و درک آن در نظام پرداخت و تسویه ...............

133

مقدمه ...........................................................................................................................................

135

1-4- عملیات پولی و نظام تسویه تراکنش‌ها ............................................................................

136

2-4- تراکنش‌های درون ­‌بانکی .................................................................................................

137

3-4- تراکنش‌های بین ‌بانکی ....................................................................................................

139

1-3-4- نظام تسویه خالص با تأخیر .........................................................................................

139

1-1-3-4- تراکنش‌های کارت به ‌کارت ...................................................................................

143

2-1-3-4- تراکنش‌های حساب به ‌حساب ...............................................................................

144

1-2-1-3-4- تراکنش‌های حساب به ‌حساب مبتنی بر ابزار چک ...........................................

144

2-2-1-3-4- تراکنش‌های حساب به ‌حساب با مبالغ خُرد ......................................................

145

3-2-1-3-4- تراکنش‌های حساب به‌ حساب عملیات سیاست پولی و حراج اوراق دولتی ......

146

2-3-4- نظام تسویه ناخالص آنی ..............................................................................................

147

1-2-3-4- تراکنش‌های مشتری به‌ مشتری ............................................................................

147

2-2-3-4- تراکنش‌های بانک به ‌بانک ....................................................................................

150

3-3-4- اعتبار در طول روز و سازوکار آن .................................................................................

151

1-3-3-4- منطق اعطای اعتبار در طول روز توسط بانک‌های مرکزی ...................................

151

4-4- سابقه و تحولات اعطای اعتبار در طول روز توسط بانک مرکزی ایران و سازوکار آن ...

156

1-4-4- سیاست اعطای اعتبار در طول روز بدون وثیقه و بدون هزینه ...................................

156

2-4-4- سیاست اعطای اعتبار در طول روز در قبال وثیقه .......................................................

158

5-4- جمع­بندی ..........................................................................................................................

169

فصل پنجم: بازار بین ‌بانکی و مدیریت ذخایر ..............................................................

171

مقدمه ...........................................................................................................................................

173

1-5- عوامل مؤثر بر ذخایر بازار بین ‌بانکی ...............................................................................

174

2-5- چرایی وجود بازار بین ‌بانکی .............................................................................................

175

3-5- ریسک‌های بازار بین ‌بانکی ..............................................................................................

179

4-5- بازار بین ‌بانکی ریالی در ایران ..........................................................................................

180

5-5- عملکرد بازار بین ‌بانکی ریالی در سال‌های اخیر ..............................................................

183

6-5- عملکرد بازار بین ‌بانکی ریالی در سال 1402 ..................................................................

184

7-5- جمع­بندی ..........................................................................................................................

188

8-5- پیوست ..............................................................................................................................

189

فصل ششم: تاریخچه پیدایش عملیات بازار باز و سیاست پولی مدرن در جهان ....

195

مقدمه ...........................................................................................................................................

197

1-6- تاریخچه پیدایش عملیات بازار باز و سیاست پولی مدرن .................................................

198

2-6- جنگ داخلی آمریکا، نحوه تأمین مالی دولت و تأثیرات آن بر نظام بانکداری آمریکا .....

199

3-6- تأسیس نظام بانکداری ملی ..............................................................................................

202

4-6- بحران مالی سال 1907، تلاش برای تأسیس فدرال رزرو ...............................................

206

5-6- سیستم ذخیره فدرالی از طرح تا عمل ..............................................................................

210

1-5-6- نحوه عملکرد سیستم فدرال رزرو مطابق با قانون ......................................................

214

6-6- تأمین مالی جنگ جهانی اول و عملکرد فدرال رزرو در واقعیت ......................................

216

7-6- پیدایش عملیات بازار باز به‌عنوان ابزار سیاست پولی .......................................................

222

8-6- کمیته سرمایه‌گذاری بازار باز و به ‌رسمیت شناختن عملیات بازار باز به‌عنوان ابزار سیاست پولی ....................................................................................................................................

225

9-6- تحولات مهم در رکود بزرگ دهه 1930 .........................................................................

227

10-6- تأمین مالی جنگ جهانی دوم و تثبیت نرخ‌های بهره اوراق خزانه‌داری ........................

231

11-6- توافق سال 1951 بین خزانه‌داری و فدرال رزرو ............................................................

235

12-6- پیدایش سیاست پولی مدرن پس از توافق سال 1951 ..................................................

240

13-6- جمع‌بندی ........................................................................................................................

244

فصل هفتم: چهارچوب سیاست پولی ..............................................................................

247

مقدمه ...........................................................................................................................................

249

1-7- ادبیات و پیشینه سیاست­گذاری پولی در دهه‌های اخیر ....................................................

250

2-7- سیاست­گذاری پولی در ایران ............................................................................................

258

1-2-7- سیاست­گذاری پولی در ایران تا قبل از 1398 .............................................................

258

3-7- سیاست­گذاری پولی نوین در ایران ...................................................................................

259

4-7- تدارک بستری برای تجهیز ترازنامه بانک­ها به دارایی پایه عملیات سیاست پولی ..........

261

5-7- اصلاح سازوکار اخذ سپرده قانونی ....................................................................................

262

6-7- اصلاح سازوکار اعطای اعتبار در طول روز .......................................................................

264

7-7- بازار بین بانکی ریالی ........................................................................................................

267

8-7- چالش­های موجود در بازار بدهی دولتی ایران و راهکارهای برون­رفت ...........................

271

9-7- فرصت­های بهره­گیری از چهارچوب نوین سیاست­گذاری پولی در ایران .........................

273

10-7- فرصت­های ایجاد شده برای بانک مرکزی ....................................................................

274

11-7- فرصت­های ایجاد شده برای بانک­ها .............................................................................

275

12-7- فرصت­های ایجاد شده برای دولت ................................................................................

275

13-7- فرصت­های ایجاد شده برای اقتصاد کلان کشور ..........................................................

276

14-7- ویژگی­های بازار بدهی دولتی در کشورهای توسعه­یافته ................................................

278

15-7- جمع‌بندی ........................................................................................................................

280

فصل هشتم: منحنی بازده و سیاست پولی ....................................................................

283

مقدمه ...........................................................................................................................................

285

1-8- فرضیه­های پشتیبان منحنی بازده .....................................................................................

286

عنوان

صفحه

2-8- فرضیه بخش­بندی بازار ....................................................................................................

286

3-8- نظریه انتظارات .................................................................................................................

287

4-8- نظریه رجحان نقدینگی ....................................................................................................

287

5-8- نقش انتظارات در منحنی بازده .........................................................................................

288

6-8- معیارهای نرخ بهره مورد استفاده در منحنی بازده ............................................................

290

7-8- نحوه انتقال آثار تغییر موضع سیاستی بر منحنی بازده .....................................................

291

8-8- کاربرد منحنی بازده در عملیات اجرایی سیاست پولی ......................................................

294

9-8- جمع‌بندی ..........................................................................................................................

296

فصل نهم: عملیات اجرایی سیاست پولی و حسابداری آن با تأکید بر ثبت حسابداری توافق­نامه بازخرید (ریپو) منطق با شریعت ...............................................

299

مقدمه ...........................................................................................................................................

301

1-9- مزایای به­کارگیری ابزار توافق­نامه بازخرید .......................................................................

303

2-9- سابقه و تحولات ریپو در ایران .........................................................................................

306

3-9- ماهیت فقهی- حقوقی ابزار توافق­نامه بازخرید منطبق با شریعت ...................................

308

4-9- استفاده از ریپو در سیاست­گذاری پولی .............................................................................

317

5-9- استانداردهای حسابداری و توافق بازخرید (ریپو) ..............................................................

321

6-9- رجحان محتوا بر شکل و اهمیت آن در گزارشگری مالی ................................................

322

7-9- ارتباط خصوصیت رجحان محتوا بر شکل و حسابداری ریپو ............................................

322

8-9- کنترل بر دارایی­ها توسط واحد انتقال­دهنده در معاملات ریپو .........................................

323

9-9- رویکردهای حسابداری مرتبط با مفهوم کنترل در معاملات ریپو ....................................

325

10-9- نحوه ثبت حسابداری توافق بازخرید منطبق با شریعت در ایران ...................................

330

11-9- ابهامات موجود در روش­های حسابداری مربوط به توافق بازخرید منطبق با شریعت در بانک­ها .............................................................................................................................

334

12-9- جمع‌بندی ........................................................................................................................

335

فصل دهم: سیاست پولی ارتباطی بانک­های مرکزی .................................................

337

مقدمه ...........................................................................................................................................

339

1-10- اهمیت سیاست پولی ارتباطی در نظام کنونی بانکداری مرکزی ...................................

341

2-10- سیر تحولات سیاست پولی ارتباطی و اثربخشی آن ......................................................

343

3-10- مخاطبان هدف و ابزارهای سیاست پولی ارتباطی .........................................................

351

4-10- دامنه شمول سیاست پولی ارتباطی بانک­های مرکزی ..................................................

355

1-4-10- اهداف نهایی و راهبرد ...............................................................................................

355

2-4-10- اهداف میانی بانک­های مرکزی ................................................................................

357

3-4-10- تابع عکس­العمل بانک مرکزی ..................................................................................

358

4-4-10- تصمیم­ها و چشم­انداز ................................................................................................

358

5-4-10- هدایت پیش­نگر .........................................................................................................

359

5-10- میزان شفافیت و صراحت بانک مرکزی در سیاست پولی ارتباطی ................................

361

6-10- تأثیر سیاست پولی ارتباطی بر اعتماد عموم به بانک مرکزی ........................................

362

7-10- چالش­های کلیدی سیاست پولی ارتباطی ......................................................................

364

8-10- سیاست پولی ارتباطی بانک مرکزی ایران .....................................................................

366

1-8-10- سیاست پولی ارتباطی کنونی .....................................................................................

366

9-10- مسیر پیش­روی بانک مرکزی کشور برای توسعه سیاست پولی ارتباطی ......................

371

1-9-10- تدوین سلسله مراتب اهداف سیاست پولی شفاف در ساختار درونی بانک مرکزی ...

371

2-9-10- بسط ساختار سیاست پولی ارتباطی بانک مرکزی .....................................................

372

3-9-10- افزایش دانش مالی مخاطبان سیاست پولی ارتباطی ................................................

373

10-10- جمع‌بندی .....................................................................................................................

374

منابع و مآخذ ............................................................................................................................

377